Г.Уянга: Түр засгийн газар байгуулж парламент тарвал зөв болно
"Үндсэн хуульт ёсны хөгжил ба үндэсний зөвшилцөл" эрдэм шинжилгээний хурал өчигдөр Төрийн ордонд болж өнгөрлөө. Энэ үеэр эрдэмтэд судлаачид Үндсэн хуулийг өөрчлөх асуудлаар олон жил ярьж хэлэлцсэн, одоо ажил хэрэг болгох цаг болсон гэдгийг онцолж, ямар нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлага, үндэслэл байгаа эсэх асуудлаар байр сууриа илэрхийлэв. Хурлын төгсгөлд Үндсэн хуулийн бүлэг тус бүрээр нарийвчлан хэлэлцэж, ард иргэдийн санал бодлыг сонсож шат дараалсан хэлэлцүүлэг өрнүүлж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах механизмаа тодорхой болгоно гэдгийг онцоллоо. Хэлэлцүүлгийн үеэр Үндсэн хуулийн өөрчлөлт болон цаг үеийн анхаарал татсан асуудлуудаар УИХ-ын гишүүн асан, ТТЭН-ын дарга Г.Уянгатай ярилцлаа.

-Эрх баригч хүчний зүгээс Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах асуудлыг маш их ярьж байна. Та өчигдөр “Үндсэн хуульт ёсны хөгжил ба Үндэсний зөвшилцөл” эрдэм шинжилгээний хуралд оролцсон. Намын даргын үүднээс болон хууль тогтоох байгууллагын төлөөлөл байсан хүний хувьд ямар байр суурийг илэрхийлсэн бэ?

-Нэгэнт сонгосон ардчилсан зарчмаасаа хазайхгүйгээр харин түүнийг өөрийнхөө мөн чанар, үндэсний онцлогт суурилуулж тохируулах маш том тохиргоо, засвар хийх бодтой шаардлага тулгараад байна. Үндсэн хуулийнхаа оршил хэсгийг илүү тодорхой болгох, үүх түүх, алдаа оноо, түүнээс авсан сургамж, үнэ цэнэ, хойшдын чиг баримжаагаа ойлгомжтой томъёолох хэрэгтэй.

Шинэ Үндсэн хуулиар олж авсан нэг томоохон ололт бол хүний эрх, эрх чөлөөг тунхагласан. Гэтэл энэ нь тунхаг л байлаа. Энэ тунхагласан эрх чөлөөг яаж бодитой эдэлж болохыг тодорхой болгох, хүрээ хязгаарыг зааж өгөх шаардлага байна. Эрх чөлөөний үндсэн, суурь баримт бичиг болсон Хүний болон иргэний эрхийн 3-р зүйлд “...Ямар ч байгууллага, ганц ч хувь хүн үндэстний эрх ашгаас үүдэн гараагүй эрхийг эдэлж болохгүй” гээд заачихсан байна. Өнгөрсөн 26 жилд төр иргэн хоёрын эрхийг эсрэгцүүлэн тавьж ирлээ. Гэвч энэ хоёр эрх хоюулаа “Үндэсний эрх ашиг” гэдэг юманд захирагдах ёстойг, ийм хүрээ хязгаарт байдгийг ойлгох цаг болсон. Мөн 11-р зүйлд нь, эрх чөлөөтэй үгээ хэлэх, хэвлэн  нийтлэх эрх эдлэх боловч үүнийгээ хортойгоор ашиглавал хариуцлага хүлээх ёстойг маш тодорхой заасан байна. Эрхийг зүгээр л эдэлдэггүй, нэг иргэний эрх нөгөөгийн эрхээр хязгаарлагдах учир иргэний эрхийг баталгаажуулахад тэрийн хүч хэрэгтэй гэж 12-р зүйлд бичсэн байх жишээтэй.

- Үндсэн хуульд Хүний эрхийн заалтууд их хийсвэр юм байгаад шүүмжлэлтэй хандах гэсэг байдаг. Үүнийг яаж иргэн хүн хэрэглэдэг болгох вэ?

-Шилэн хоргонд байгаа үзмэр шиг, судлаач, эрдэмтэд, хуульчид эш татаж ярьдаг, яг иргэн нь эдэлж хэрэглэж болдоггүй эрх чөлөөг бид тунхаглажээ. Хүний заяагдмал болон иргэний эрхийн тунхаглалд эрхтэй хамт үүрэг байдаг гэдгийг маш тодорхой, ойлгомжтой хэлсэн байдаг юм байна. Мөн эрх чөлөөний хамгийн анхны баримт бичиг гэж үздэг Магна Карта байна. 1215 онд батлагдсан энэ баримт бичиг гэхэд л иргэн хүн амь, амьжиргааныхаа асуудлаар гомдол, нэхэмжлэл гаргавал иргэнээс шан харамж нэхэх, хэргийг мөрдөхөөс татгалзаж болохгүй гээд заачихаж. Гэтэл соёлт өнөөгийн ертөнцөд мөнгөгүйгээсээ болоод орох орон, орлогын эх үүсвэрээ зальдуулснаа авч чадахгүй үй олон хүмүүс байна шүү дээ.
-Шилэн хоргонд байгаа үзмэр шиг, судлаач, эрдэмтэд, хуульчид эш татаж ярьдаг, яг иргэн нь эдэлж хэрэглэж болдоггүй эрх чөлөөг бид тунхаглажээ.

Бас нэг гайхамшигтай  заалт Магна Картад байна, “Хүний амьдралын эх сурвалжийг өрөнд болон гэмт хэргийн торгуульд  хураан авахыг хориглоно” гэж. Ямар сайхан тодорхой заалт вэ? Тэр чигээр нь аваад тавьчихаж болмоор.
Өнөөдөр жирийн иргэдийн амь амьжиргаа бүгд банкны барьцаанд байна, цалин, тэтгэвэр, орон сууц... гээд.

-Төрийн байгуулалтын хэсэг хэлэлцүүлгийн нэг гол сэдэв байлаа. Таны бодлоор бидэнд засаглалын ямар хэлбэр нь илүү тохиромжтой вэ?

-Засаглалын заагийг оновчтой болгох тал дээр харин ч том зөрөлдөөн байсангүй. Парламентыг хоёр танхимтай болгох, Ерөнхий сайдад эрх мэдлийг төвлөрүүлэх тал дээр хуралд оролцогчдын олонх нэг чигтэй байх шиг санагдсан. Бидний хэд хэдэн хүн Төрийн албаны зөвлөл болон Хянан шалгах байгууллагыг Үндсэн хуулийн байгууллага болгох санал гаргасан.

Мөн Үндсэн  хуулийг “эдийн засагжуулах” тухай яриа нэг том сэдэв байлаа. Олон хэвшилт эдийн засагтай байна гэж Үндсэн хуульдаа заасан ч зөвхөн хувийн хэвшлийг тахин шүтээд төрийг өмчтэй байхыг байнга жадлан эсэргүүцдэг улстөрчид олширсон. Энэ буруу. Эдийн засагт ямар ч төлөвлөлт байхгүй болсон. МҮАН-ын дарга Б.Цогтгэрэл хөгжлийн бодлогыг тогтвортой, цэгцтэй авч явдаг хөгжлийн байгууллагыг Үндсэн хуулийн байгууллага болгож авч явах ёстой гэсэн маш оновчтой санал хэлсэн. Нийтийн баялаг, тэр дундаа байгалийн баялаг, төсөв санхүүгийн бодлого, өр зээлийн асуудлыг цэгцтэй авч явах талаар тухайлан илтгэл сонслоо. Үнэхээр үр өгөөжтэй хэлэлцүүлэг болсон. Ийм хурал олон болох байх аа. 

-Үндсэн хуулийг өөрчлөхдөө нийгмийн зөвшилцлийг хангах талаар таны яриа энэ хуралд асуулт үлдээж, энэ сэдвээр хурал өндөрлөж байсан. Яг ямар шийдэл та санал болгож байгаа вэ?

-Дээрхээс харвал Үндсэн хуульд өнгөц засвар биш овоохон их засвар хийх гээд байгаа биз. Аргагүй шүү дээ, бид чинь 26 жилийн дотор юуг нь ойлгомжтой, тодорхой болгох, юун дээр алдсан, оносноо нэгтгээд засна гэхээр ингэж л таарах гээд байна. Дээрээс нь улсаараа 22 тэрбум долларын гадаад өртэй болж дампуурлаа зарлахдаа тулсан, Засгийн газрын өрийн нь 60 хувийг нэг эзэнтэй нэг банк эзэлдэг, эрх мэдэл баялагтайгаа ард түмнээс бүлэглэлд бүрэн шилжсэн ийм онцгой нөхцөлд хүчирхийлэлгүйгээр, яриа хэлцлийн замаар нийгмийн зөвшлийг хангах цорын ганц арга зам Үндсэн хууль өөрчлөх юм. Гэхдээ нийгмийн зөвшлийг бүрэн хангаж, аль болох хүчирхийллээс зайлсхийхийн тулд зөвхөн МАН Үндсэн хууль өөрчилж яагаад ч болохгүй, ингэвэл эсрэг үр дүн үзүүлнэ. Үндсэн хуулийг өөрчлөх бүрэлдэхүүн ямар байх вэ гэдэг маш чухал. Энэ бүрэлдэхүүнийг зөв сонгож байж нийтийн хүлээн зөвшөөрөлт бий болно. Үндсэн хуулийг өөрчлөх процессийн хамгийн түлхүүр асуудал энэ.
Шинэ Үндсэн хуулийг батлах сонгуулийг явуулж, өргөн бүрэлдэхүүнээр шинэ Үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлаад түүний дагуу сонгууль явуулна. Энэ сонгуулиар гарч ирсэн илүү тогтвортой, чадвартай шинэ бүтэц бүрэлдэхүүн цаашид улс орныг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу авч явна.

Зүгээр л одоо байгаа бүх намууд оролцоод ч болчихгүй. Эрдэмтэд, судлаачид, түүхчид, философичид, малчид, тариаланчид... энэ 26 жилд нийгэмд ямар л анги, давхарга үүссэн байна, тэдний оролцоо ч бас л хангагдах ёстой болж таарна. Ингэж байж мөнөөх “нийгмийн зөвшилцөл” гэдэг нь болж нийтээрээ хүлээн зөвшөөрнө шүү дээ. Миний эртнээс санал болгож байсан хувилбар бол энэ бүрэлдэхүүнийг хэрхэн хангах талаар бодтой саналууд дээр ярилцаад, шаардлагатай хуулийг нь батлаад Түр засгийн газар байгуулж парламент тарах ёстой. Шинэ Үндсэн хуулийг батлах сонгуулийг явуулж, өргөн бүрэлдэхүүнээр шинэ Үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлаад түүний дагуу сонгууль явуулна. Энэ сонгуулиар гарч ирсэн илүү тогтвортой, чадвартай шинэ бүтэц бүрэлдэхүүн цаашид улс орныг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу авч явна. Үндсэн хуулийг баталсан бүрэлдэхүүний эрх хэмжээ үүгээр дуусгавар болно. Энэ л зөв хувилбар байх болов уу. Бусад нь хуурах, аргалах гэсэн оролдлого л болж таарах байх даа.

-“Ноён уулаа аваръя” хөдөлгөөний нэхэмжлэлтэй шүүх хурал дахин хойшиллоо. Таны хувьд шүүх хурлыг зориудаар хойшлуулж цаг хожиж байгаа талаар байр сууриа фэйсбүүк хуудаснаа илэрхийлсэн байсан?

-Дөнгөж өчигдөр Засгийн газар Гацууртын ордыг ашиглах гэрээ байгуулах хэлэлцээр хийх ажлын хэсэг байгуулснаа зарлалаа. Монголын Засгийн газар манай Засгийн газар биш байна. Тэд “Сентерра Голд” компанид үйлчилж байна. Ноён уулын бүс нутгийн яг голд нь байгаа тэр лицензүүдийг цуцлуулахын төлөө явж байгаа. Монголын шүүхэд найдаж байна.

Гацууртын ордоос 10 жилд 200 сая доллар олно, хөрөнгө оруулагч талд бараг ашиггүй гэж УИХ дээр танилцуулж байсан. Үүний 34 хувь нь 680 мянган доллар. 10 жилд манайд оногдох мөнгө гэсэн үг. Ийм бага ашгийн төлөө Ноён уулаа ухах шаардлагагүй. Харин түүний оронд нэг офшоорчны 74 сая долларыг оруулж ирэхэд л үүнээс хамаагүй их ашигтай байгаа биз дээ. Ноён уулыг биш офшоороо ухсан нь Засгийн газарт хамаагүй ашигтай.
Монголын Засгийн газар манай Засгийн газар биш байна. Тэд “Сентерра Голд” компанид үйлчилж байна. Ноён уулын бүс нутгийн яг голд нь байгаа тэр лицензүүдийг цуцлуулахын төлөө явж байгаа. Монголын шүүхэд найдаж байна.
 -Таны хувьд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг огцруулах үндэслэлүүдийг гарган тавьсан. Зарим нэр бүхий гишүүд таныг дэмжиж байгаа илэрхийлсэн. Асуудал ямар шатандаа явж байна вэ?

-С.Жавхлан гишүүн асуудлыг Их хурал руу авч оруулна. Шаардлагатай бичиг баримтыг хамтарч бэлтгээд бэлэн болгосон. Удахгүй оруулах байх. Харин бид гараа хумхиад, “анхааралтай ажиглаад” суулгүй гадна талаас нь олон нийтийн хөдөлгөөн өрнүүлж, Их хуралд шахалт үзүүлж гишүүнээ дэмжих хэрэгтэй гэж бодож байна. С.Жавхлан гишүүний УИХ-д оруулах асуудлыг дэмжиж байгаа иргэдийн гарын үсгийг цуглуулах хөдөлгөөн онлайнаар өрнүүлэхээр төлөвлөж байна.

-Та гишүүн байхдаа  ““Хямрал үргэлжилнэ. Эцэстээ хувьсгалаар шийдэгдэнэ. Гарцаагүй. Энэ хувьсгалыг ямар замаар хийх вэ гэдэг сонголт л бидэнд байгаа юм” хэмээн жиргэж, тухайн үедээ шүүмжлэлд өртөж байсан. Өнөөдрийн эдийн засгийн байдалд хувьсгал хэрэгтэй гэж та бодож байна уу? Монгол Улсын эдийн засаг сэхээд орчихоод байгааг хэлэх хүн олон байна.

-Хувьсгал гарцаагүй боллоо. Хүчирхийллийн бус яриа хэлэлцээрийн буюу Үндсэн хуулийг өөрчлөх замаар энэ хувьсгалыг хийх нь гарцаагүй боллоо. Сайн хэрэг. Дээр хэлсэнчлэн зөв бүтэц бүрэлдэхүүнээ сонгоод үндэсний эрх ашигт суурилсан ардчиллын дараагийн шинэ үеийг шинэ Үндсэн хуулиар эхлүүлэх хэрэгтэй. Ийм шилжилтийг Монголын ард түмэн хийж чадна гэж итгэж байна. Улс төрийн энэ өөрчлөлт нь эдийн засгаа нөхцөлдүүлнэ. Улстөр эрүүлжээгүй үед эдийн засагт хувьсгал гарчихна гэж худлаа горьдох хэрэггүй.

-Өнөөдрийн парламентын үйл ажиллагааг хэрхэн дүгнэж байна вэ? Сүүлийн үед эмэгтэй гишүүдийн ёс зүйн асуудалд олон нийт шүүмжлэлтэй хандсаар байна. Өмнөх парламентын эмэгтэйчүүд Халх голын чөлөөт бүс, Казиногийн хууль, Монгол хэлний хууль, Түрээсийн хууль, Ашигт малтмалын хууль, Тавантолгой, бүр ЗГ, Ерөнхийлөгчтэй хариуцлага тооцох гээд л томоохон асуудлыг оруулж, маргаан дэгдээж янз бүрээр хэлүүлдэг, тал бүрийн идэвхтэй гишүүд байсан. Энэ талаар байр сууриа илэрхийлэхгүй юу?

- Өмнөх парламентын эмэгтэй гишүүдийн талаар хэлсэн үг тань сайхан санагдаж байна. Ямар ч асуудлаас бэргэлгүй харин ч яргаж ордог дайчин хүүхнүүд байсан гэж боддог. Бид таван өөр намын 11 бүсгүй байсан ч эвтэй, дэмжих зүйлээ зангидсан гар шиг нэгдэж дэмжиж чаддаг байсандаа бахархдаг. Гэхдээ бидний дарга Л.Эрдэнэчимэг гишүүнгүйгээр бид ийм байж чадах байсан гэдэгтээ бас эргэлздэг.
Их хурлын гишүүнээс боов идэж цай уусан тухай биш, Ноён уулыг ухах нь, та ямар алхам хийх вэ?, Эрдэнэтийн 49  хувь хүмүүст шилжсэнийг юу гэж үзэж байна? Тавантолгойд таны баримталж байгаа байр суурь? гэж асуумаар байна

Боов идсэн, бохь зажилсан хүн яах вээ. Нэг шуугилаа, дахиж хэзээ ч давтагдахгүй. Нийгмээрээ онцгой ач холбогдолгүй, аар саар зүйл рүү ихээхэн шуугиж орцгоох юм даа. Энэ бас технологи л доо. Араар чинь харин юу явж байна? Гацууртын ордын гэрээг байгуулах үүрэг Засгийн өгчихөж. Их хурлын гишүүнээс боов идэж цай уусан тухай биш, Ноён уулыг ухах нь, та ямар алхам хийх вэ?, Эрдэнэтийн 49  хувь хүмүүст шилжсэнийг юу гэж үзэж байна? Тавантолгойд таны баримталж байгаа байр суурь? гэж асуумаар байна. Үндсэн хуулийг өөрчлөх талаар байр суурийг нь асуу. Энэ нийгмийг юу болчихоод байгааг их хурлын гишүүдийн хэд нь зөв ойлгож байгаа нь бидэнд чухал байна. Хэн юу өмсөж, идэж уухаас илүү энэ чухал. Эр эм нь хамаагүй, улстөрчийг хэн бэ гэдгийг ийм л юм тодорхойлно. Тэд саналаа хааш нь өгч байна, яагаад?  гэж асуу.

Хэрэв манай сэтгүүлчид нийгмийн урд алхаж, нийгмийнхээ оюун санааг тодорхойлогч сэхээтэн давхарга мөн юм бол боов бохь, гутал хувцаснаас илүү ийм л зүйлд ач холбогдол өгмөөр байна. Нийгмийн сүлжээг дагаж намирч шуурах хэрэг байна уу? Нийгмийнхээ оюун сэтгэлгээг зөв тийш нь залж, улам харанхуй  руу биш гэгээтэй, боловсролтой болгох чиглэл рүү дагуулаад зүтгэх ёстой гэж бодох юм.
 

П.ГОО
Оллоо.мн
Бусдад түгээх
  • gplus
Got error 12 from storage engine