 Монголд социализм байгуулах боломжгvй тухай онол
Маркс ємчийг хулгай гэж vзжээ. Тэрээр зєвхєн ангигvй нийгэм мєрєєдсєн тєдийгvй хувийн ємчгvй нийгэм байгуулах тєлєвлєгєє зохиосон юм. Учир нь ємч бол мєн чанараараа хvний нийгмийн нэг хэсэг нь нєгєєгєє мєлжих хэрэгсэл, чухам ємчєєс болж нийгэмд шударга бус явдал vvсдэг аж. Иймээс тэрээр ємчийг ад зэтгэрийн жинхэнэ vvр болохыг нь зарлажээ.
Ю.Цэдэнбал бол марксизмын хамгийн тулгар vзэлтний нэг байв. Тэрээр Маркс, Лениний vзэл санаанд ямар ч шvvмжлэлгvй бишрэгч vvний тєлєє юугаа ч єгєхєєс буцашгvй хvн болон хvмvvжжээ. Гэвч Маркс лениний сургаалаар цэнэглэсэн залуу тэдний номлолд огт дурдагдаагvй хоцрогдсон орныг хvлээж авав. Улсыг удирдаж байгаа Чойбалсанд vнэндээ социализм коммунизмын ямар ч ойлголт vгvйгээс гадна энэ талаар тєдий л vл сонирхоно. Тэрээр ялангуяа их хядлагаас хойш илvvтэй буурь суусан тєдийгvй улс орныхоо тусгаар тогтнолыг бэхжvvлэх, аж ахуйг тордох, хvмvvсийн амьдралыг дээшлvvлэх талаар илvv санаа тавьж байв. Социализм, коммунизм, хєрєнгєтний бус хєгжлийн зам гэх мэтийн ойлгомжгvй зvйлсээ тэр чигээр нь Ю.Цэдэнбалд даатгажээ.
Цэдэнбалын социализм байгуулах талбарт газар тариалан огтоос vгvй, нvvдэлчид бvгд хувийн ємчтэй, аж vйлдвэр битгий хэл хотжил огт vгvй аж. Марксист онолоор ийм газар социализм байгуулах ямар ч бололцоогvй, найдлага ч vгvй. Чухам тэрээр єєрийн тэмдэглэлийн дэвтэрт энэ талаар удтал санаашран бичиж, єєрєє єєртєє Монголд социализм байгуулах бололцоогvй юм байна гэсэн дvгнэлтэнд хvрчээ.
Жамбалдоржийн захидал
Хоцрогдсон оронд социализм байгуулах огтын бололцоогvй юу гэвэл vгvй бололтой. Сталины их Эзэнт гvрэнд монголчуудын нэгэн адил нvvдэлчин хасаг, хиргис, чантуу цаашлаад туйлын буга болон нохой хєлєгтнvvд ялсан пролетари орос украйн зэрэг слав vндэстний тусламжаар социализмыг гялалзтал амжилттай байгуулаад байв. Ингэхээр Монгол орон дангаараа социализм байгуулах бололцоогvй учир СССР-т нэгдэхээс єєр аргагvй юм гэсэн оюун дvгнэлтэд хvрчээ.
1944 онд Тагна Тува СССР-ийн “ариун гэр бvлд” нэгдлээ. Салчиг Тогоо дахин нэг Лениний одон авч шууд л дэслэгч генерал цолоор шагнуулав. Єрнєдийн зарим судлаачдын шоглож нэрлэснээр Тува нь 1921-44 онд СССР-ийн Холбооны яамны бизнес л байжээ, учир нь энэхvv єчvvхэн хvн амтай улсын Ленинградад хэвлэдэг шуудангийн марк нь марк цуглуулагчдын дунд их л эрэлттэй ховор зvйлийн нэг аж.
Монголыг ЗХУ-ын бvрэлдэхvvнд оруулах санал бvхий захидал бичиг гарсны эхнийхийг нь Шvvх яамны сайд Бат-Очирын Жамбалдорж Тува СССР-ийн бvрэлдэхvvнд багтан орсон тэр vед буюу 1944 оны долдугаар сарын 5-нд МАХН-ын Тєв Хорооны Улс Тєрийн Товчоонд БНМАУ-ыг ЗХУ-ын бvрэлдэхvvнд оруулах саналаа албан ёсоор тавьсан байдаг. Тvvний тэр саналд:
Монголын ард тvмний ухамсартай хэсэг, МАХН-ын гишvvний хувиар…хэлэхэд манай Монгол Улс Зєвлєлтийн аугаа их гэр бvлд багтах нь манай улсын цаашдын тvргэн хєгжилд их л утгатай бєгєєд цаг нь болсон асуудал гэж би бодно... Зєвлєлтийн ард тvмний эх орны дайны … хvнд цагт монголын ард тvмнээс ийм санал гаргахад манай хоёр улсын ах дvvгийн харилцаа найрамдал аль хэр бат бэх байгааг vзvvлэх нэгэн фактор болох юм. Зєвлєлтийн гэр бvлд багтах гэдэг санал бол гагцхvv над байгаа бус, олон тvмэнд байгаа юм. Харин зарим нь энэ тухай манай нам, засаг биднээс илvv л мэдэж байгаа буй за гэж санадаг явдал их бий.
Энэхvv саналыг тухайн vед МАХН-ын Тєв хорооны Улс Тєрийн Товчоо авч хэлэлцээгvй юм. Тувагийн талаар баримталсан Зєвлєлтийн бодлогыг vзэх аваас Монголоос єєрєєс нь ийм санал урган гарахад уг нь дургvйцэх явдал ЗХУ-ын удирдагчид гаргахгvй байж болох талтай мэт санагдана. Харин Чойбалсанд эл санал vнэхээр таашаагдаагvй бєгєєд vндэсний vзэл нэвт шингэсэн тэрбээр vvнд саад болж чадсан буй за.
Б.Жамбалдорж нь их хядлагын vед хамгийн идэвхтэй алуурчны нэг байв. Тэрээр 1939 онд ДЯЯ-орлогч сайд, 1941 оноос Шvvх яамны сайд болсон юм. Хожим 1947 онд УТТ-ны орлогч гишvvн, 1952 онд Х.Чойбалсанг vхсэний дараа УТТ-ны гишvvн болжээ. Ингэхээр тэрээр 1944 онд Монголын удирдлагын дээд эгнээнд байгаагvй юм. Харин Ивановтой их найзархдаг тvvгээр дамжуулан Ю.Цэдэнбалтай архины нєхєр байв. Тусгаар тогтнолын тєлєє цогтой тэмцэгч Х.Чойбалсанд ийм санал бие даан гаргаж єгч байх тийм сачий зориг тvvнд байх учиргvй. Москвад КУТВ-т хоёр жил сурснаас єєр боловсролгvй тэрээр социализм байгуулалт, марксизмын тухай тун ч бvдvvн тойм тєдий л ойлголттой байж таарна. Тэгээд ч удирдлагын хvрээнд шинээс гадна доогуур зиндааны хvн. Яаж ч бодоод vvнийг Ю.Цэдэнбал тvvнд тулгасан, эсвэл зєвлєсєн байж таарна. СССР-т нэгдэх санал vvнээс хойш хоёр ч удаа гарсан ба зохион байгуулагч нь vргэлж Ю.Цэдэнбал боловч vvнээ дандаа єєр хvний нэрээр гаргуулж Х.Чойбалсанд хийгээд єєртєє хандуулсан санал маягаар дэглэж байжээ.
1949 оны наймдугаар сарын 19-нд Улаанбаатарт суугаа бvрэн эрхт тєлєєлєгч Ю.К. Приходов Москва руу маш нууц захидал илгээжээ. БХК(б)Н-ын дотоод бодлогын комиссын дарга В.Грегорянаас эл захидлын тухай тайлбарт мэдээлэл Сталинд бичээд хувийг Молотов, Берия зэрэг УТТ-ныхонд тараажээ. “Нєхєр Сталинд… Чойбалсан Євєр Монголыг удахгvй БНМАУ-д нэгтгэнэ гэсэн сэтгэгдэлтэй явдаг гэж нєхєр Приходов захидалдаа єгvvлжээ. Гэтэл Цэдэнбал болохоор Монголыг СССР-ын бvрэлдэхvvнд орох зайлшгvй шаардлагатай болсон гэж vздэг юм байна. Vvнийг нь Х.Чойбалсан эсэргvvцэж дургvйлхдэг аж… Нєхєр Приходов мєн Ю.Цэдэнбалын БХК(б)Н-ны гишvvн болох хvслийг дамжуулжээ…” гэхчилэн бичээд тайлбар гурван хуудаст єгvvлэхдээ,
Захидалд дурдсанаар бол Чойбалсан удахгvй Євєр Монголыг єєртєє нэгтгэж авна гэсэн сэтгэгдэлтэй явдаг юм байна… Приходовын vзэж байгаагаар хятадын коммунистууд чєлєєлсєн нутгийнхаа эзэн байх эрхийн асуудалд онц эмзэг байгаа учир Чойбалсангийн Євєр Монголын тухай бодол нь хvсээгvй vр дvнд хvргэж болох гэмтэй аж…Захидалд мєн Монголын нам засгийн болоод БНМАУ-ын хєгжлийн хэтийн тєлєвийн талаар МАХН-ын Ерєнхий нарийн бичгийн дарга Цэдэнбал ямархуу vзэл бодолтой байгааг илтгэжээ. Цэдэнбалын vзэж байгаагаар БНМАУ-ыг алхам алхмаар социализмд шилжvvлэх тодорхой шийдлийн тухай тєсєєлєл Монголын нам засагт vгvй гэнэ… Цэдэнбал єєрийн vзлийг батлахдаа Коминтерн болон БХК(б)Н-ын ТХ-оос 1932 оны тавдугаар сарын 29-нд гаргасан “Монголын тухай” тогтоолын vеийн байдал єдгєє их єєрчлєгдсєн учир Монголын нам засгийн бодлогыг дахин шинээр тодорхой болгох шаардлага урган гарч байгаа юм байна.
Б.Жамбалдоржийн гэгч энэ санал vvнээс гадна Чойбалсангаар дамжин Сталинд уламжлагдсан байдаг. 1949 оны Сталин Чойбалсангийн уулзалтын vеэр Євєр Монголыг нийлvvлэх тухай яриа гарчээ. Гадаад Монголыг Євєр Монголтой нийлvvлээд автономит эрх бvхий Хятадын сюзерен болгох хvсэл Маод байгаа тухай Сталин яриад энэ талаар саналыг нь асуув. Зєвхєн хилээр л тусгаарлагдаад байгаа болохоос vндэс угсаа нэгтэй євєр ба гадаад монголчууд нэгдэх нь зvй ёсны хэрэг боловч Хятадын бvрэлдэхvvнд орохгvйгээр тусгаар улс байсан нь зохилтой гэж Чойбалсан хариулсан байна. Тэгснээ Чойбалсан “Хэрэв Гадаад ба Євєр Монгол нэгдвэл аяндаа СССР-ийн бvрэлдэхvvнд орох уу?” гэж гэнэт асуужээ.
Чойбалсанг Москва явахад нь Цэдэнбал тvvнд 1944 оны мєнєєх “Жамбалдоржийн санал”-ыг гаргаж єгєєд энэ талаар Сталины саналыг асуугаад ир гэсэн юмсанж. Санал бичгийн дор “11 августа 49 г. Доложил (напиминал) Маршалу. Рекомендовал посоветоваться и получить указания от Сталина. Маршал прочитал: сказал что он получить посоветоваться (советы) Цеденбал. 11.8” [49 оны наймдугаар сарын 11. Маршалд сонордуулав (сануулав). Сталинтай зєвлєлдєж заавар авахыг санал болгов. Маршал уншиж vзээд зєвлєлдєнє (зєвлєлгєє авна) гэж хэлэв. Цэдэнбал. 11.8] гэж цохжээ. Таван жилийн дараа дахиад далим гаруут Цэдэнбал энэ бичгийг гаргаж Чойбалсангаар дамжуулан жинхэнэ эзний зєвшєєрлийг авах гэж оролдсон байна.
Дараагийн оролдлого
БНМАУ-ыг ЗСБНХУ-ын бvрэлдхvvнд оруулах тухай удаах захидал нь 1950 оны наймдугаар сард vйлдэгдсэн бєгєєд тэрхvv захидлыг МАХН-ын Улс Тєрийн Товчоо хэлэлцсэн байж магадгvй байгаа. Ямар ч байсан ийм агуулга бvхий захидал ЗХУКН-ын Тєв Хороонд очсон байна.
Москвад сурч байсан аспирант Д.Тємєр-Очир, Л.Цэнд, Г.Галбадрах, Намын дээд сургууль тєгсч байсан Ц.Дvгэрсvрэн, Цэдэнбалын туслах Б.Бадарч, Намын дээд сургуулийн багш С.Авирмэд нарын зургаан хvн Улаанбаатар хотоос баруун тийш холгvй орших Сонгино хэмээх амралтын газар Намын дээд сургуулиас зургаан ханатай гэр бариулан амарч байхдаа тэрхvv ЗХУ -ын бvрэлдэхvvнд орох захидлыг бичсэн байна. Эдэн дундаа ахлагч нь Цэдэнбалын туслах Бадарч, тэрээр Намын сургуулийн нярав Дамбийнямд хэлж амралтын тусгай гэрийг бариулжээ.
“Маш нууц” гэсэн хємсєгтэй, “Хайрт жолоодогч, багш маршал Чойбалсан, Намын Тєв Хорооны нарийн бичгийн дарга Цэдэнбал нар танаа!” гэж хаягласан энэхvv захидалд мєнєєх л Цэдэнбалын тэмдэглэлийн дэвтэртээ бичиж байсан зvйлс, мєнєєх л жилийн ємнє Приходовт ярьж байсан зvйл байна. Монголд социализм байгуулж болохгvй нь, ингэхээр ЗХУ-ын ариун их гэр бvлд нэгдье!
Цэдэнбалын найз нар болох энэ залуучуудын бичсэн захидал нэлээд зальтай маягаар зохиомжлогджээ. Хоёр даргаасаа асууж байгаа гэнэн хvvхдийн томоогvй асуулт маягаар.
…манай улс социализмыг байгуулах явдалд шууд шилжин орох цаг болсон гэж vзэж болох уу?... Социализм манай оронд бvрмєсєн ялах явдал Зєвлєлтийн холбоонд багталцан орох явдалтай уялдсан байх уу? Хэрэв уялдсан байвал СССР-тэй манай улсын нэгдэх явдалд саад тотгор болж байгаа гадаад ба дотоодын ямар учир шалтгаан байгаа вэ ?... Нийгмийн хєгжлийн vvднээс vзэхэд социализмыг байгуулах явдалд зайлшгvй аж vйлдвэрийг хєгжvvлэн, vйлдвэрчний тоог олшруулж, ажилчин ангийн диктатурыг батжуулдаг байна. Зєвлєлтийн урьд хоцрогдмол байсан республикуудын социализмыг байгуулсан туршлага ба ардын ардчилсан орнуудын одоогийн практик нь энэ хєдєлбєргvй хуулийг батлан нотолж байна. Манай улсын одоогийн туршлагыг vзвэл, бидний санахад энэ талаар гойд онцлог байна. Манай орны энэ онцгой байдлыг юугаар тайлбарлах вэ?... Зєвлєлт улсын аж vйлдвэр нь тусгаар тогтносон манай улсад социализмыг байгуулах явдлын материаллаг суурь нь болох уу? Хэрэв болох аваас манай хоёр улсын хоорондын эдийн засаг, соёлын харилцаа ба гадаад худалдааны талаар ямар нэгэн гойдын шинэчлэлт гарах уу? Манай улсын одоогийн эдийн засгийн vндэс болсон мал аж ахуй нь цаашид социализмыг байгуулахад материаллаг суурь болж чадах уу? гэх мэт
Хариултаа дотроо агуулсан єдєєн хатгалга маягийн энэ захидал гол нь Чойбалсанд хандсан байлаа. Марксист онолын цагаан толгой байхгvй энэ vхээрийн партизан євгєн онолд боловсорч чанагдсан шинэ залуу vеийнхний сэргэг санааг хvлээж авахгvй байжээ. Энэ саналыг урьд нь Цэдэнбал ч хэлж байсан, Жамбалдорж ч бичиж байсан. Одоо ингэхээр нь Москвад эрдэмд сурч улсаа хєгжvvлэх оньсыг нь онолоор олсон шинэ сэхээтэн бvлэг хvний санаачлага болгон тvлхэж буй нь энэ.
Хэрэв энэ захидлыг ТХ-оор оруулж хэлэлцэх дээрээ тулбал ийм нарийн марксист зvйлийн тухай Чойбалсан юу ч мэдэхгvй учир цорын ганц тасархай онолч Цэдэнбал хариуг єгч таарна. Хариу нь захидлын асуултан дотор єєрт нь байлаа, Цэдэнбалын тэмдэглэлийн дэвтэрт ч байлаа. Жилийн ихэнхийг Москвад єнгєрєєдєг байсан Цэдэнбал энэ хариуг эртнээс олж тэнд сурч буй найз нартаа vргэлж ярин vнэмшvvлж чадсан байлаа. Улс орноо хєгжvvлэх энэхvv ирмvvн санаа нь vнэндээ улс орноо vгvй хийх санал байсныг бичигч залуучууд єєрснєє ойлгож байсан эсэхийг бvv мэд. Цэдэнбалыг vхчихлээ гэж зvvдэлснээ найздаа ярьсан мєн нэгэн суралцагч оюутан vvнээсээ болж шоронд орон тэндээ vхсэн. Анхдугаар таван жилийн тєлєвлєгєєнд малыг 31 саяд хvргэнэ гэснийг дотуур байрандаа эргэлзсэн байдлаар єєр хоорондоо асуулцсан мєн суралцагч хэдэн залуучууд шууд шоронд хvргэгдэж байлаа. Гэтэл мєн л суралцагч гол тєлєв энэ залуучууд дээд дарга нарын зєвшєєрєлгvйгээр тэдэнд мэдэгдэлгvйгээр энэхvv авторитар дэглэмд энэ бvхнийг єєрсдєє санаачлан айлгvй хийж чадах байсан гэж vv?
Оюутан залуусын аймшиггvйгээр дугаарлаж тавьсан есєн асуултын vлдсэн хэсэг нь малчдын эсрэг хандсан байлаа. Малчид хувийн хєрєнгєтєн, жижиг буржуй нар, гэтэл тэднийг єєхшvvлээд байх нь социалист онолд таарах уу? Эдгээр бvх асуултын тэмдгийг анхаарлын тэмдэг болгон єєрчлєхєд хариулт тєдийгvй марксист заналхийлэл байлаа. Энэ бvх заналхийлэл ганц хvн рvv чиглэж байсан нь тусгаар тогтнолын тєлєє бvх насаа зориулсан маршал Чойбалсанд хандсан аж. Уг захидлыг Чойбалсанд Цэдэнбал биеэр хvргэж єгчээ.
Захидал бичсэн хvмvvсийн хариуг єгье, энэ асуудлыг авч хэлэлцье гэж Цэдэнбал Чойбалсанг байнга шахах боллоо. Харин СССР-т нэгдэх шаардлагагvй гэсэн хариуг Сталинаас нэгэнт авсан байсан тул Чойбалсан нэлээд зоригжсон учир Цэдэнбал болон Ивановоос айхгvй болчихжээ. Тэрээр ГЯЯ-ы сайд Лхамсvрэнд “Бид нар vр хvvхэд залуу vеэ муу хvмvvжvvлжээ. Бага сургуулиас нь авахуулаад л нам засагтаа хайртай, эх болсон ард тvмэндээ энэрэнгvй байж, тусгаар тогтносон эрх чєлєєт бvрэн эрхт Монгол улсаа мандуулах тухай сургаад хvмvvжvvлээд л байсан. Гэтsэл бид эх оронч vзлээр хvмvvжvvлж огт чадаагvй юм шив дээ... Тэр хvмvvжvvлсэн монголын сэхээтний сор гэгдсэн хvмvvс чинь бусад улсад дагаар орьёо гэж бичиж байна. Энэ чинь эх орон ч хvмvvжил vv” гэж ярьсан байна. Мєн УТТ-ны гишvvн Дамбад “...Тэр нєхдийн захидал, єргєдлийг аваад чамтай уулзаж сууна. Цэдэнбал ойр ойрхон орж ирж захидлын хариуг хурдан єгье гээд шалаад байх юм. Тємєр Очир, Бадарч хоёрыг хvлээн авч уулзаач гэж ч хэлж байна. Би санааг нь ойлгоод л байна. Тэр эрдэмтэд маань ард тvмнээсээ тасарсан, тvvхээ мэддэггvй эрдэмтэд шив дээ. Бумцэнд бид хоёр марксизмын цагаан толгойг ч муу гадарлаж байгаа биз. Гэхдээ муу мунхаг євєгчvvд бид тєр улсынхаа тєлєє, тєрийнхєє сvлд тамгыг яаж єргєж явахаа мулгуу бvдvvлэг ч гэсэн мэднэ шvv” гэж гоморхон хуучилжээ. Дамба мєн Чойбалсан Цэдэнбал хоёрын муудалцаж буйн гэрч болсон байна. Ю.Цэдэнбал “Монгол улс бол биеэ дааж чадахгvй юм. Зєвлєлт улстай л нийлvvлье” гэж ярьжээ. “Чи ер нь ард тvмнийхээ байдлыг жаахан харж vзэж байвал дээр байх шvv” гэж Чойбалсан ширvvхэн хэлэхэд Цэдэнбал “Би ч зориуд хэлээгvй, гэхдээ Зєвлєлтийн харьяат болсноор монгол vндэстэн алга болно гэж байхгvй шvv дээ” гэж хариулав. “Яагаад алга болохгvй гэж! Монгол vндэстэн алга болно л гэсэн vг…” гэж Чойбалсан загнасан байна.
Сталины дурсгалыг мєнхжvvлэх гэсэн нь
1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд Сталин нас барлаа. Урьд жил нь Чойбалсан мєн хорвоог орхисон. Монголын тусгаар тогтнолыг бvтээгч ба хамгаалагч хоёр хvн vгvй болжээ. Хvлээн зєвшєєрєгдсєн nation-state тусгаар Монгол улсын гол уран барилгач нь энэ хоёр хvн байсан юм. Тусгаар тогтнол бол монголын ард тvмний vе vеийнхний мєрєєдєл, тэмцэл драм байсан юм. 1945 онд монголын ард тvмэн бvгдээрээ єєрийн ухамсар сэтгэл эрмэлзлэлээрээ тусгаар тогтнолынхоо тєлєє саналаа єгч гарын vсгээ зурсан юм.
Одоо бол коммунизмыг тусгаар тогтнолоос хавьгvй vнэ цэнтэйд vздэг марксизмын фанатик Цэдэнбал энэ nation-state-ийг удирдаж байлаа. Тэрээр арваад жил хєєцєлдсєн ажлаа гvйцэлдvvлэх аятай боломж ирлээ гэж vзсэн байна. Чойбалсанг vхэнгvvт найз Жамбалдоржийгоо УТТ-ны гишvvн болгожээ. Урьд Дотоод яамны гvйцэтгэгчээс сайдыг нь хийж явсан, дараа нь Шvvх яамны сайд болсон, єдгєє улсын Ерєнхий прокурор болчихоод байгаа Б.Жамбалдоржоос Ю.Цэдэнбалаас бусад нь vнхэлцгээ хагартал айдаг байжээ. Vхлийн элч болсон энэ хvнийг Шvvх яамны сайд байхад “Жамбалдоржийн хар хууль” гэж ардуудад нэрлэгдсэн аймшигт цээрлэл Монголыг нємєрч байлаа. Улсын ємч дутаасан хvнийг дээд хэмжээгээр шийтгэх энэ хуульд олон гэмгvй хvмvvс єртсєн билээ. Тооллого хийсэн хvмvvсийн хариуцлагагvйгээс бараа дутуу тоологдсонд нэгэн нярав буудуулжээ. Дараа нь шинэ хvн ирж хvлээж авахаар дахин тоолтол бараа бvрэн байв. Иймэрхvv жишээ ч олон гарсан аж. Цэдэнбал энэ аймшигт хvнийг бусдынхаа эсрэг дуртай vедээ ашиглаж байх мунаа болгосон аж.
1953 оны гуравдугаар сарын долоонд УТТ хуралдан Сталины оршуулгад явах хvмvvсийг батлав. Хурал дээр Жамбалдорж босч ирээд “Дэлхийн удирдагч аугаа жолоодогч Сталиний vйл хэргийг мєнхжvvлэх ганц арга байна. Энэ нь аугаа их СССР-т Монгол улсаа нэгтгэх явдал юм” гэсэн аж. Ингээд УТТ-ны шийдвэр гаргаад гишvvдээр гарын vсэг зурах ажлыг мань санаачлагч гэгч єєрєє гvйцэтгэв. Айсандаа бvгд зурлаа10. Харин Бумцэнд ганцаараа татгалзав. Эдгээр залуучууд дотор эх орнынхоо тусгаар тогтнолын тєлєє байлдаж явсан ганц нь тэр.
Оршуулгын ажиллагаа хэдийнэ єнгєрсєн боловч Цэдэнбал єєрийн УТТ-ы шийдвэрийн хариуг хvлээж удтал Москвад суужээ. Энэ vед Сталины залгамжлагч хэн болох нь мэдэгдэхгvй байв. Хрущев, Булганин, Берия, Маленков дєрєв л гол vvрэгтэй байх шиг. Ингээд шинэ удирдлагыг тєлєєлж Молотов Цэдэнбалтай ганцаарчлан уулыызжээ. Энэ тухай Цэдэнбал єврийн дэвтэртээ тэмдэглэсэн нь,
Гуравдугаар сарын 23-нд Гадаад явдлын яаманд В.М.ганцаараа хvлээж авлаа. Тэр хэлэхдээ энэ бол Вышинскийн ажлын єрєє байгаа юм. Ямар ч тоног тєхєєрємж байхгvй. Би энд анхны єдрєє байгаа нь энэ. Оршуулгын vеэр зvгээр л vзэх гэж орж ирж байсан юм.
ЗСБНХУ-д нэгдэх гэсэн асуудлын тань талаар тантай ярихыг над даалгасан юм. Танай энэ шийдвэр бол бvдvvлэг алдаа юм. Одоо бол цаг нь биш ээ. Олон улсын байдлыг та нар мэдэж байгаа шvv дээ. Зєвлєлтийн империализмын тухай дахиад л ярьцгаах болно. Энэ шийдвэрээ цуцлах хэрэгтэй. Энэ явдал танай Тєв Хорооны нэр хvндийн хувьд эвгvй л юм болно. Гэхдээ яахав, цуцлах л болж дээ. Танай энэ шийдвэрээс чинь болчимгvй зан ханхалж байна. Анхнаасаа зєвлєж ярих хэрэгтэй байсан шvv дээ.
Цэдэнбал миний хэлсэн нь: Шийдвэрээ цуцалья аа гэв. Би ярихдаа Улс Тєрийн Товчооны гишvvд энэ асуудлыг Тєв Хорооны бvгд хурал, Ардын Их Хурлын чуулганд оруулахыг шаардсан юм. Дараа нь олон улсын байдал тєвєгтэй, хурцадмал байгаа тухай, энд бидний мэдэхгvй байгаа зvйлийг мэдэж байгаа учраас ЗХУКН-ын Тєв Хороонд хандах тухай ярьцгаасан юм гэв.
В.М.: Ер нь танайд нэг нь нєгєєгєєсєє илvv зvvн тийш хэлбийх юм. Бидэнд нуугаад байх юм байхгvй ээ. Манай бодлогыг та нар мэдэж байгаа. Манай бодлого дэлхий дахинд илэрхий. Харин асуудал бэлтгэгдэж, хэлэлцэгдэж байгаа vедээ нууц байх тал бий. Олон улсын байдал цаашдаа ч хурцадмал хэвээр байх болно. Тvр зуур жаахан намжааж болох байх. Сталин юуг яах гэж бодож байсныг бид мэдэхгvй. Бид хамтран урьдаас илvv сайн ажиллах хэрэгтэй. Урьд гарсан олон шийдвэрийг эргэж харах болж байна.
1953 оны гуравдугаар сарын 25-нд В.М. намайг Гадаад явдлын яамандаа хvлээж авлаа. Энэ уулзалт дээр элчин сайд Иванников байлцсан..
В.М.: Монголыг Зєвлєлтєд нэгтгэхийг санаачлагч нь хэн юм бэ?
Ц: Прокурор.
В.М. Юутай ч гэсэн улс тєрийн бодлоготны хувьд тааруухан хvн юм даа. Та нар жаахан автагдсан байна. Би таныг хvлээж авалгvй жаахан удчихсан. Манайд томоохон єєрчлєн байгуулалт явж байна. Гэхдээ та бол єєрийн хvн шvv дээ. Та vvнийг ойлгож байгаа.
Ю.Цэдэнбал магадгvй марксизм ойлгодог байсан учраас буруудангуут єєрийнхєє дорхи хvнийг санаачлага гаргагч хэмээн гvтгэж байгаа байх, харин олон улсын харилцааны нєхцєл байдал, геополитикийн талаар тун ядмаг тєсєєлєлтэй нэгэн аж. Хожим 1956 оны дєрєвдvгээр сард А.Микоян Бээжинд Жоу-Эньлай, Лю- Шаоци нартай уулзаж ярилцах vеэрээ БНМАУ-ыг Хятадад нийлvvлэх талаар Мао Зэдуны сэдсэн саналыг Сталин няцаасан учрыг зєвтгєн тайлбарлах ялдамд тэрээр “Монгол орон хэрэг дээрээ Октябрийн хувьсгалын vеэс тусгаар тогтнолоо олж авсан бєгєєд vндэсний тусгаар тогтнолын амт шимтийг авсан монголчууд одоо тvvнээсээ татгалзахыг хvсэх болов уу даа. Харин Монголыг єєртєє нэгтгэх гэсэн бодол хэзээ ч бидний ухаан санаанд орж байгаагvй… Тийм атал Монголын зарим нєхєд нэг vе Монголыг СССР-ийн Холбооны Бvгд Найрамдах улс болгон нэгтгэх асуудал тавьж байсан юм. Бид vvнийг эсэргvvцсэн” хэмээсэн буй.
1954 онд Хрущев, Булганин, Микоян нар Хятадад айлчлахад Мао социализм байгуулж байгаа Монголыг мєн социализм байгуулж байгаа Хятадад нэгтгэж болох тухай яриа єрнvvлжээ. “Монголчууд єєрснєє шийдэх ёстой” гэж Хрущев хэлсэн байна. “Монголчуудын нэг хэсэг нь танайд Буриад-Монголын автономит улс гэж байна, нєгєє хэсэг нь манайд Євєр Монголын автономит нэртэй байна, салсан монголчуудын энэ асуудлыг шийдэж болох юм” гэж Мао яриаг єрнvvлжээ.
Хрущев буцаж ирээд Зєвлєлтийн засагт бvгд найрамдах автономит Буриад-Монгол улсын нэрнээс “монгол” гэснийг нь хасаад зvгээр л Буриад болгон єєрчилжээ. 1958 оны долдугаар сарын 7-нд СССР-ийн Дээд зєвлєлєєс гаргасан тогтоолд “буриадын ард тvмний хvсэлтээр... Буриад-Монголын АССР-ийг Буриад АССР болгон єєрчлєх” гэж заажээ. Мэдээж ийм “зоригтой” хvсэлт лавтай буриадуудаас гараагvй нь мэдээж. 1959 онд Буриадад хамгийн сvvлчийн монгол бага сургууль хаагдав.
1. Гэрэл сvvдэр: Ю.Цэдэнбалын хувийн тэмдэглэлээс (Улаанбаатар 1992)
2. Батсайхан.О.Зєвлєлт Хятадын хоорон дахь Монголын тусгаар тогтнолын асуудал. МАХН-ын Тєв Хороооны дотоод архив Ю.Цэдэнбалын фонд
3. Товарищу Сталину: Анатация. РГАСМ ф 82
4. Бат-Очир.Л. Чойбалсан (Улаанбаатар 1996) х- 186-187
5. Н.Лхамсvрэнгийн дурсамж (МАХН-ын тvvхийн архив, соронзон бичлэг)
6. Батсайхан.О. Зєвлєлт Хятадын хоорон дахь Монголын тусгаар тогтнолын асуудал
7. ГЯЯ-ны сайд асан Нямтайширын Лхамсvрэнгийн соронзон бичлэгт vлдээсэн яриа. MАХН-ын тvvхийн институдын архив
8. Бат-Очир.Л. МАХН-ын дарга асан Д.Дамбатай хийсэн ярилцлага (МАХН-ын архив)
9. ГЯЯ- сайд асан Нямтайширын Лхамсvрэнгийн соронзон бичлэгт vлдээсэн яриа
МАХН-ын тvvхийн институдын архив
10. 1995 онд академич Ширэндэв зохиогчтой уулзахдаа єєрєє энэ тогтоолд хэрхэн зурснаа тайлбарлан ярьсан юм. Бvгд энэ хvнээс айдаг тул хэн ч цааргалж чадаагvй гэнэ. Цэдэнбал хамгийн сvvлд нь гарын vсэг зуржээ.
11. Батсайхан.О. Зєвлєлт Хятадын хоорон дахь Монголын тусгаар тогтнолын асуудал
12. Батсайхан.О. Зєвлєлт Хятадын хоорон дахь Монголын тусгаар тогтнолын асуудал
13. Вернуть название “Бурят-Монголия”
Конгресс бурятского народа (Улан Удэ 1998) стр-9
(єдрийн сонин 2006-03-29 076) |
Хайлтын
систем : 
Єнєєдєр их уншсан: 
