Дамдины Сvхбаатарын хvv Галсанлхvндзв /олон нийт Галсан гэж товчлон нэрлэдэг/ "Манай аавыг Оросын большевикууд, тухайлбал Элбэгдорж Ринчиногоор толгойлуулсан тагнуулууд хорлосон гэж барин тавин хэлдэг байв.

сурталчилгаа »

1955 онд хэвлэгдсэн БНМАУ-ын тvvх номонд "Ардын дайснууд жанжин Сvхбаатарын єєдєєс бузар савраа сарвайв. Тэд Сvхбаатарыг євчтэй байсныг далимдуулан Богд оточоо явуулж хор єгчээ. Сvхбаатар дайсандхорлогдож 1923 оны хоёрдугаар сарын 22-нд цэл залуу ЗО настайдаа нас барлаа" гэж бичжээ. Киселев, Думан, Устужанинов хэмээх оросууд энэхvv тvvхийг нотолж ийнхvv бичсэн байна. Энэ нь Лафин, Хацревин, Зархи, Хейфиц нарын зохиосон "Сvхбаатар" киног давхар баталж байгаа мэт. Ийнхvv БНМАУ-ын тvvх, болон тvvхэн сэдэвтэй кинонд Д.Сvхбаатарыг Богдын оточ хорложээ гэсэн итгэл vнэмшлийг ард тvмний сэтгэл зvр-хэнд гvн бат шингээж, тєєрєгдvvлэн мунхруулж иржээ. Аягvй бол одоогийн МАХН-ынхан ч єєрсдєє энэ ойлголтондоо итгэж явдаг байж мэднэ.
1923 оны тэр эмгэнэлт vеийн яриа хєерєєг сонирхоё. 1923 оны хоёрдугаар сарын 22-ны єдрийн Цэргийн яамны албан бичигт "Зоригт баатар бэйс Сvхбаатарын биенд євлийн сvvл сарын 29-нд гэнэт халуун євчин тохиолдсоныг аль элдвээр эмчлэн сувилуулсан боловч илаар болж чадсангvй. Энэ цагаас шинийн тавны есен цагт нэгэнт бие барсан тул..." хэмээн мэдэгджээ.
Тэрбээр нас барахынхаа ємнє ямар ажил хийж, ямар байдалтай байв аа? Тэр vед Цэргийн яамны сайдаар С.Магсаржав тохоон томилогдож, тvvний дээр Бvх цэргийн зєвлєлийн тэргvvнд Эсер намын Элбэгдорж Ринчино томилогдсон байлаа. Элбэгдорж Ринчино цэргийн хамаг удирдлагыг авсан тэр vед Д.Сvхбаатар жанжин сул тэргvvлэгч.хотын коминдаттєдий албан тушаалтай баисан гэдэг. Тэрээр 1923 оны хоёрдугаар сарын 14-ний шєнє цэргээ эргэжяваад дvv Долгоржавындаа vvрээр иржээ. Цагаан сар дєхєж баисан тул бууз жигнэж єгсєн боловч идэжчадсангvй, цагаан сарыг гэртээ єнгєрєєжээ.
Д.Сvхбаатарыг Селезнов, Соловьёв гэдэг орос эмч нар эмчилж байжээ. Долгоржавын нєхєр Дэндэвийн дурдатгалаар бол Сvхбаатарын гэр Дvнжингаравын сvм байсан газрын дэргэд баисан бєгєєд энэ vед эхнэр хvvхдийг нь єєр газар аваачиж ах дvvгий нь ч оруулахгvй тусгаарлажээ. Антонов гэдэг орос эмч нэмэгдэж ирс-нээс хойш жанжины бие улам муудсан байна. Урьд нь ханиад хvрвэл Богдын оточ Лхvндэвээс эм залж уудаг байсныг Дэндэв дурьдсан ңь бий. Сvхбаатар Богд гэгээнтэй эрт урьдын танил, гэр орноор нь очдог, бэлэг сэлт єгч авч даилуулж баисан. Богдтvvнийг хорлоё гэвэл санаснаа гvйцэлдvvлэх боломж зєндєє л гарч байж.
Д.Сvхбаатарын "євчин"-д тавьсан онош гэвэл зєвхєн салхинд цохиулж халуун ханиад хvрсэн тєдий байдаг. "Манай жанжин зvгээр нэг халуун ханиаданд явчихаар сул биетэн биш" гэж партизанууд эргэлзэж байж.
Сvхбаатар Оросын талыг хатуу барьсан хvн атал яагаад хорлох болов гэсэн эргэлзээ бас тєрдєг. Шvvх яамны 1923 оны 172тоот тогтоолд, "орос ялт Мячиков, Борина нар жанжин Сvхбаатарыг алж vхэр бууг эвдэх хэмээсэн..." учир хоёрэтгээдийг цавчин алах ялд унагааж ёсоор гvйцэтгэсэн байдаг. Тэр хоёр оросыг хэн турхирав, тэд vнэхээр алах оролдлого хийсэн vv гэдэг бас сонин. Сvхбаатарыг 1923 оны арванхоёрдугаар сарын 26-нд хєдєвлvvлэхэд оршуулах комиссын дарга, Монголын Ардчилсан Намын дарга С.Данзан, Ерєнхий сайд Б.Цэрэндорж, зохиолч С.Буяннэмэх, Оросын элчин И.М.Любарский нар vг хэлсэн байдаг. Любарский хэлэхдээ, "Сvхбаатар идэр залуу насандаа, vvсгэсэн ажлаа гvйцэд тєвхнєн батжиж амжаагvй байхад учир битvvлэг, илгvй шалтгаанаар нас барлаа" гэжээ. "Илгvй" гэдэг vг эргэлзээ тєрvvлдэг гэж хvv Галсанлхvндэв ярьдаг аж.
Гэтэл хоёр хоногийн дараа оршуулгыг задалж тvvний цогцсонд шинжилгээ хийхэд оросэмч Ротт, Конива, монгол эмч Гэлэг, Лхамцэрэн нараас гадна япон хочит Данзан, Буяннэмэх, Коминтернийн Нацов нар оролцжээ. Харин эх Ханджав, эхнэр Янжмаа, хvv Галсанлхvндэв нарыг байлцуулаагvйгээр барахгvй хvv Галсанлхvндэв эцгийнхээ нас барсныг дєрвєн сарын дараа дуулжээ.
1923 оны гуравдугаар сарын гуравны "Мон-Та"-ийн мэдээгээр "Сvхбаатарын биед ямар нэгэн гэмтэл vзэгдсэнгvй, цээжний хоёр хажуу талд улаан толботой, амны хєндий хэл, уруул, шvдний завсарт цагаан нунтгийн vлдэцтэй, улаан хоолой хос гэдэс, на-рийн гэдэсний салст их улайсан, дэлvv цусаар дvvрэнги, элэг том" гэж шинжилгээний актад дурдаад цааш нь хими бактерлогиин шинжилгээ хийх шаардлагатай" гэжээ.
Нас негчихийн урьд орой ЭЛбэгдорж Ринчино биеийг нь vзэж 33 минут дэргэд нь суусан аж. Чингээд 1923-4-18-нд Чита хотын тєв эмнэлгийн лабора торид шарилд шинжилгээ хийж хорлогдоогvй гэж тодорхойлсон байдаг. Д.Сvхбаатарыг оршуулмагцаа буцааж шари лыг нь хєндєн шинжилсний учир юу вэ? Задлан шинжилгээ хийхдээ гэр бvл, тєрєл тєрєгсдийг нь яагаад байлцуулаагvй вэ актыг нь яагаад нууцлав, Чита хотод аваачиж шинжлэхэд хорлогдоогvй гэсэн байдаг, Богдын оточыг яагаад баривчлаагvй вэ гэсэн ээдрээтэй олон асуудал гарч байна. Vр хvvх-дийн нь сэтгэл одоо ч сэмэрч явдаг, маш сэжигтэй энэ vх-лийн учрыг нууцлахын учир одоо байхгvйсэн.
Тун удалгvй Дондогдулам хатан, Богд Жавзундамба хутагт, Ерєнхий сайд, жалханз хутагт Дамдинбазар гээд тєрийн томчуул ойр ойрхон таалал тєгссєн байдаг.Эцэст нь хэлхэд МАХН-ын тvvхийн тэр л улирсан баларсан сурах бичгvvд, Сvхбаатар кино, намрын халуун єдрvvд кино, Л.Тvдэвийн БН улсын анхдугаар он мат коммунист сэтгэлгээгээ хэт хамгаалсан бvтээлvvдээр хvмvvсийн тархи толгойг эргvvлхээ болиоч ээ, Єнєєдєр XXI зуун шvv гэж хэлмээр байна.

Ц.НАВАГЧАМБА
(Монгол таймс 2005 1 сар 04)

URL:

Энэ мэдээг Favorites-д vлдээх